تبلیغات
حریم آرامش - میلاد مولود کعبه مبارک
یکشنبه 21 اردیبهشت 1393  10:22 ب.ظ
توسط: farel gam

میلاد امام علی و روز پدر مبارک

آسمان یک بار دیگر خنده کرد
                        
عشق ما را باز هم شرمنده کرد
آسمان رقصید و بارانی شدیم
                         
موج زد دریا و طوفانی شدیم
بغض چندین ساله ما باز شد
                        
یا علی گفتیم و عشق آغاز شد.

میلاد مولا امیر المونین و روز پدر برای همه عاشقان علی مبارکباد

                                    

یكی از موضوعات مهمی كه نه تنها اسلام، بلكه تمام ملل جهان با آن روبرو هستند واژه یتیم است.

وجود كودكان یتیم كه پدر یا والدین خود را در طفولیت از دست داده اند در هر جامعه ای اجتناب ناپذیر است. این كودكان در همه ادیان الهی مورد توجه بوده و بر ضرورت تعهد نسبت به آنان و امنیت از تجاوز به حقوقشان و ترغیب در جلب دوستی و اظهار لطف به او تاكید بسیار شده تا آنجا كه رعایت حال آنان از جمله بندهای عهد نامه ای است كه خداوند از بنی اسرائیل گرفته است : وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی‏ إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبى‏ وَ الْیَتامى‏ وَ الْمَساكین‏[1]

(و به یاد آورید زمانی را كه از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم كه جز خداوند یگانه را پرستش نكنید و به پدر و مادر و یتیمان و بینوایان نیكی كنید).

این آیه شریفه احسان به چند گروه از جمله یتیمان را از وظایف ضروری اهل ایمان و از مصادیق اعمال شایسته دانسته است چرا كه بندهای این میثاق عام بوده و اختصاص به بنی اسرائیل ندارد، بلكه از اصول حقیقی دین الهی است كه در همه شرایع مقدسه بوده و ثابت وغیر قابل تغییر است.

قرآن كریم با تعبیرات گیرا و گویا مسئولیت مردم و دولت اسلامی را نسبت به ایتام بر شمرده است. این كتاب مقدس و آسمانی با برترین شیوه از ایتام تجلیل کرده و رسیدگی به امور مادی و معنوی ،فردی و اجتماعی آنان را مورد تاكید قرار می دهد و كوتاهی در امر سرپرستی آنها را مورد توبیخ و موجب كیفر دنیوی و اخروی دانسته است.

قرآن مجید در آیات مختلف نیكی و رسیدگی به امور مادی و معنوی ایتام را به دنبال احسان به والدین و نزدیكان قرار داده است و این احسان و نیكی را به عنوان یكی از زمینه های سازندگی اخلاق و مبارزه با بخل و غرور و مفاسد اخلاقی معرفی می كند.[2] پذیرایی از آنان را یك ارزش و معیار برای انسان تكامل یافته و نیكو كار معرفی نموده [3]و ضمن تاكید بر عدم  نزدیك شدن به مال یتیم[4] چگونگی تصرف و مصرف كردن اموال یتیمان [5]را با رعایت قسط و عدل[6]  متذكر شده است، این كتاب الهی جفا در حق یتیم را از نشانه های تكذیب دین و قیامت اعلام كرده[7] و از راندن و بد رفتاری با یتیمان شدیدا نهی فرموده[8] و غیر از آنكه دقت در حفظ و نگهداری دارایی آنان را مورد سفارش قرارداده،‌از تبدیل كردن و مخلوط نمودن اموالشان نهی فرموده[9] و حتی زمان پایان یتیمی و فرا رسیدن رشد و وقت سپردن اموالشان را به آنان مشخص كرده [10]در بیت المال و اموال مردم نیز حق و سهمیه ای را برای ایتام نیازمند مقرر كرده و دولت اسلامی را موظف نموده تا نیازهای آنان راتامین كند.[11] نظر به اهمیت موضوع یتیم در شرع مقدس اسلام ،در این نوشتار سعی شده است تا اهم وظایف هر مسلمان در قبال كودكان یتیم  مورد بررسی قرار گیرد.

یتیم از دیدگاه اسلام

از دیدگاه شرع مقدس اسلام یتیم به هر طفل نابالغی گفته می شود كه پدر خویش را از دست داده باشد. چنین كودكانی با از دست دادن سایه پر مهر پدر احساس خلا و كمبود فراوان كرده كه این خلا جز از طریق محبت و دوستی قابل جبران نیست.

اگر چه این كمبود تا حدودی توسط مادران مهربان و دلسوز جبران می شود ولی اسلام همگان رامكلف به این وظیفه كرده تا در صورت وجود مادر یا سرپرست، او را در قبال این مهم یاری كنند و در غیر این صورت شخصا اقدام كرده و آنها را تحت حمایت خویش قرار دهد.

دین مبین اسلام حقوقی را در قبال ایتام واجب كرده كه شناخت آن حقوق ما را در انجام وظایفمان كمك می كند.

حقوق اجتماعی

آنچه با مختصر مطالعه قانون طبیعت به دست می آید آن است كه دنیا دارمكافات است و در اعمال و رفتار انسان، قانون عمل و عكس العمل دیده می شود. با توجه به این قانون یا اصل كنش و واكنش در نظر داشته باشیم كه اگر در حق یتیمان جامعه سهل انگاری كرده و انجام وظیفه ننماییم، سرانجام بر ما نیر روزگاری خواهد رسید كه فرزندانمان بی سرپرست مانده و دور از مهر پدر و محبت مردمان خواهند سوخت. قرآن كریم در این زمینه می فرماید: وَ لْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِم‏[12] كسانى كه اگر فرزندان ناتوانى از خود بیادگار بگذارند از آینده آنان مى‏ترسند، باید (از ستم درباره یتیمان مردم) بترسند!

در این آیه اشاره به حقیقتی می كند كه گاهی مردم از آن غافل می شوند و آن اینكه شما با یتیمان مردم همانگونه رفتار كنید كه دوست دارید با یتیمان شما در آینده رفتار نمایند. حضرت علی(علیه السلام)می فرماید: مَنْ رَعَى الْأَیْتَامَ رُعِیَ فِی بَنِیهِ [13](هر كس رعایت حال یتیمان كند. فرزندانش مورد رعایت و مهربانی قرارخواهند گرفت.)

و نیز در مقابل می فرماید: مَنْ ظَلَمَ یَتِیماً عَقَّ أَوْلَادُه [14]( هر كس یتیمی را بیازارد قطع احسان از اولاد و اطفال خود نموده، عاقبت به فرزندانش ظلم می شود)

از مكافات عمل غافل مشو                       گندم از گندم بروید جو ز جو

آنچه می توان از جمله دستورات شرع مقدس درباره فرزندان یتیم برشمرد، عبارتست از:

1 سرپرستی یتیم

نخستین گام در اصلاح وضع یتیم  ، آغوشی است كه او را در بر گیرد و سینه ای است كه با گرمی و حرارت محبت آمیز خود،‌وی را مورد احسان قرار داده و خانه ای است كه با خوشی و نشاط در آن به سر برد.

در صورتی كه این سه اصل فراهم گردد می توان از این كودك به طور احسن محافظت كرد و از نظر مادی و معنوی او را مورد حمایت قرار داد. قرآن مجید از این كار به لفظ "ایواء" (=پناه دادن) تعبیر نموده است. زیرا  كودكی كه پدر خود را از دست می دهد همانند آن است كه بزرگترین و یا یگانه پناهگاه خود را از دست داده است. لذا درجه نخست برای یتیم پناهگاهی است كه در آن احساس غربت نكند.

بدین جهت قرآن كریم نخستین مرحله احتیاجات پیامبر عظیم الشان (صلی الله علیه و آله)را در زمانی كه طفل یتیمی بود یادآور می شود و می فرماید: أَ لَمْ یَجِدْكَ یَتیماً فَآوى[15]‏ (آیا تو را یتیم نیافتیم پس پناهت دادیم.)

در این آیه شریفه اولین عنایت الهی به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)پناه دادن او در زمان یتیمی است و لذا  پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)می فرماید: خیر بیت فی المسلمین بیت فیه یتیم یحسن إلیه و شر بیت فیه یتیم یساء إلیه[16]

(بهترین خانه خانه ای است كه یتیمی در آن مورد احسان قرار گیرد و بدترین خانه، خانه ای است كه با یتیم بدرفتاری شود.)

البته آنچه مهم و قابل تامل است سفارش اسلام در پناه دادن به یتیم در آغوش پر مهر خانواده است و مراكز و موسسات نگهداری از ایتام نمی توانند آن محیط را فراهم كنند.

1/1 یتیم در آغوش خانواده

از مجموع روایات استفاده می شود كه در مملكت اسلامی لازم است یتیمان، دوش به دوش سایر فرزندان در آغوش خانواده ها تربیت شوندو به قدری به آنان محبت شود كه احساس تفاوتی بین خود و سایر فرزندان ننمایند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله)نیز كه پیام آور رحمت و رحمه للعالمین است و خود نیز طعم یتیمی را چشیده است نسبت به این موضوع شدیدا توصیه كرده است و مردم را به سرپرستی یتیمان سفارش می كند و می فرماید: مَنْ عَالَ یَتِیماً حَتَّى یَسْتَغْنِیَ أَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِذَلِكَ الْجَنَّةَ كَمَا أَوْجَبَ لآِكِلِ مَالِ الْیَتِیم [17](هر كس یتیمی را سرپرستی كند تا آنكه بی ناز گردد خداوند به سبب این كار بهشت را بر او واجب می سازد، همچنان كه آتش دوزخ را بر خورنده مال یتیم واجب ساخت است.)

البته اسلام در رتبه اول بستگان نزدیك را مسئول سرپرستی یتیم دانسته است و در صورت عدم وجود بستگان نزدیك، جامعه و دولت اسلامی است كه باید عهده داراین مسئولیت گردد.

ثواب پناه دادن به یتیم

الف: سكونت در بهشت

ائمه معصومین (علیهم السلام)در احادیث متعددی بهشت را برای كسانی كه یتیم را پناه دهند و در خانه خود از آنها پذیرایی كنند تضمین كرده اند. امام باقر (علیه السلام)می فرماید: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ مَنْ آوَى الْیَتِیمَ وَ رَحِمَ الضَّعِیفَ وَ أَشْفَقَ عَلَى وَالِدَیْهِ وَ رَفَقَ بِمَمْلُوكِه‏[18] (چهار گروهند كه خداوند برای آنها خانه ای در بهشت بنا نهاده است. كسی كه یتیمی را پناه دهد و كسی كه به ضعیف ترحم نماید و كسی كه با پدر و مادر مهربان باشد و كسی كه با زیردستش با ملاطفت و دوستی رفتار كند)

ب: برطرف شدن عذاب قبر

پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله)فرمود: مَرَّ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ ع بِقَبْرٍ یُعَذَّبُ صَاحِبُهُ ثُمَّ مَرَّ بِهِ مِنْ قَابِلٍ فَإِذَا هُوَ لَا یُعَذَّبُ فَقَالَ یَا رَبِّ مَرَرْتُ بِهَذَا الْقَبْرِ عَامَ أَوَّلَ فَكَانَ یُعَذَّبُ وَ مَرَرْتُ بِهِ الْعَامَ فَإِذَا هُوَ لَیْسَ یُعَذَّبُ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَّهُ أَدْرَكَ لَهُ وَلَدٌ صَالِحٌ فَأَصْلَحَ طَرِیقاً وَ آوَى یَتِیماً فَلِهَذَا غَفَرْتُ لَهُ بِمَا فَعَلَ ابْنُهُ [19](عیسی بن مریم (ع) از قبرستانی می گذشت كه صاحب قبری را عذاب می كردند. پس از یك سال بار دیگر از آنجا گذشت و متوجه شد كه صاحب آن قبر عذاب نمی شود. علت را از خدای متعال سوال كرد؟ وحی شدكه این مرد گنهكار بود و به خاطر گناهانی كه انجام داده بود عذاب می شد اما فرزند صالحی داشت كه وقتی به سن رشد رسید جاده و راهی را اصلاح كرد و یتیمی را منزل داد. به این جهت او را آمرزیدم و به خاطر كار فرزندش عذار را از او برداشتم.)

دارالایتام

چنانكه گفته شد نظر اسلام این است كه ایتام در محیط گرم خانواده ها پرورش یابند، چرا كه نام و محیط دارالایتام عواطف آنها را جریحه دار و آنها را دچار یاس و ناامیدی می كند ( و البته این امر با ساختن دارالایتام و حمایت از یتیمان بی سرپرست كه ماوی و مسكنی ندارند منافات نداشته بلكه از عبادات بزرگ اسلامی به شمار می رود) شاهد این مطلب هم این است كه عصر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)با این كه حكومت اسلامی از نظر بنیه مالی به حدی بود كه بتواند در برخی نقاط مكانی برای تربیت ایتام ایجاد كند و از هزینه بیت المال مخارج آن را بپردازد، اما برای پرورش روحی و جسمی آنها اصرار داشت تا یتیمان در محیط خانواده ها در كنار كودكان آن خانواده تربیت شوند چرا كه اسلام علاقه دارد تا مردان و زنان به جای پدر و مادر از یتیمان نگهداری نمایند. امروزه گر چه در كشورها  موسسات خیریه،و دارالایتام ها با برنامه های متعدد و متنوع توانسته اند نیازها و حتی وسائل تفریح و تحصیل به موقع ایتام  را فراهم كنند و از نظر ظاهری (لباس و غذا و مسكن) نیز آنان را در شرایط خوبی رشد دهند،‌ولی به خاطر محروم بودن این كودكان از محبت و یا ارضا نشدن محبت در آنها، نتایج نا مطلوبی به بار آورده و خواهد آورد و بقول الكسیس كارل "افراد انسانی را نمی توان چون ماشین های یك كارخانه یكسان و یك شكل ساخت. از آنجا كه افراد آدمی متفاوتند تربیت دسته جمعی آنان به خوبی ممكن نیست و مدرسه نمی تواند جای تربیت فردی پدر و مادر را بگیرد." و در جایی دیگر می گوید:"تعلیم و تربیت كودك وقت دائمی را ایجاب می كند كه جز به وسیله پدر و مادر تامین نمی شود زیرا فقط اینان مخصوصا مادر، از آغاز خصایص بدنی و روانی و استعدادهای كودك را كه پرورش آنها باید با هدف تعلیم و تربیت قرار گیرد، شناخته اند.[20]

البته این نكته قابل ذكر است كه گاه دولت اسلامی با حفظ مسائل مربوطه، مصلحت را در نگهداری و پرورش كودكان یتیم در سازمان های خاص دانسته و یا شرایط اجتماعی یا افراد به گونه ای است كه نمی تواند یتیمان را به خانواده ها بسپارد و خود نظارت كند كه در این صورت ایتام را به موسسات مربوطه می سپارد تا با حفظ حدودی و ضوابط از آنها حمایت نمایند.

نكته دیگر مدارس شبانه روزی یا پاره وقت ایتام است كه توسط دولت و خیرین در سراسر كشور راه اندازی شده و ضمن رسیدگی به وضع معیشتی و مالی آنها راه اندازی شده و موجبات رشد و شكوفایی آنها را فراهم می كنند. آنچه مهم به نظر می رسد این است كه اگر در این مدارس فقط كودكان یتیم حضور داشته باشند ممكن است حس حقارت، یاس و بدبینی و جریحه دار شدن عواطف كه در دارالایتام ها مشاهده می شود را به دنبال داشته باشد. به نظر نویسنده راه حل این مشكل ایجاد مدارسی است كه بتواند به همراه این كودكان، كودكان دیگر را نیز پذیرا باشد، تا كودكان یتیم احساس نكنند كه چون پدر ندارند باید از دیگران جدا باشند، بلكه وجود كودكان غیر یتیم این ذهنیت را از آنها دور ساخته و در نتیجه كودكان یتیم آن محیط را مانند محیط خانواده دوست داشته و به نحو شایسته رشد خواهند كرد. مثلا این مدارس می توانند به دانش آموزانی كه توانایی مالی و امكانات لازم برای ادامه تحصیل را ندارند، خدمات ارائه نمایند.

2 نیكی و اكرام یتیم

یكی دیگر از دستورات اسلام در مورد ایتام نیكی و احسان به آنهاست كه در آیات و روایات متعددی به آن سفارش شده است. قرآن در سوره مباركه فجر می فرماید: كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْیَتیمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى‏ طَعامِ الْمِسْكین‏[21] (چنان نیست كه شما می پندارید،‌شما یتیمان راگرامی نمی دارید و یكدیگر را بر اطعام مسكینان تشویق نمی نمایید).

در این آیه شریفه مسئولیت انسان را در برابر دو گروه را بر می شمرد: مسئولیت در قبال مساكین كه فقط در اطعام و انفاق آنها خلاصه می شود و مسئولیت در قبال ایتام كه دیگر سخن از اطعام نیست بلكه نیاز آنها فراتر بوده و به اكرام و احسان نیازمندند. چرا كه در مورد یتیم تنها مسئله گرسنگی مطرح نیست و از آن مهمتر جبران كمبودهای عاطفی او است تا هیچ گاه احساس نكند كه چون پدرش را از دست داده خوار و ذلیل شده، بلكه باید چنان مورد اكرام قرار گیرد كه جای خالی پدر را احساس ننماید. این مسئله به قدری حائز اهمیت است كه خداوند متعال نیكی به ایتام را پس از نیكی به پدر و مار و اقوام ذكر می كند و می فرماید: بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ بِذِی الْقُرْبى‏ وَ الْیَتامى‏ وَ الْمَساكین‏[22] ( به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مساكین نیكی كنید)

 مولی الموحدین علی (علیه السلام)به عنوان اسوه و راهبر مسلمانان چنان با ایتام رفتار می كند كه او را پدر یتیمان لقب داده اند. ابوالطفیل می گوید: روزی علی (علیه السلام)را دیدم كه یتیمان را به حضور خود خواست، سپس چنان به یتیمان تفقد و مهربانی می كرد و به آنها عسل می خوراند كه بعضی از اصحابش آرزو می كردند ای كاش ما نیز یتیم بودیم.[23]

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرماید: كُنْ لِلْیَتِیم كَالْأَبِ الرَّحِیمِ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ تَزْرَعُ كَذَلِكَ تَحْصُدُ [24]

 (برای یتیم چون پدر مهربان باش و بدانكه هر چه بكاری همان را درو می كنی)

علی بن ابیطالب (علیه السلام)می فرماید: لَمَّا احْتُضِرَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَى أَنْ قَالَ فَكَانَ آخِرُ شَیْ‏ءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص یَقُولُ إِلَیْكَ إِلَیْكَ ذَا الْعَرْشِ لَا إِلَى الدُّنْیَا أُوصِیكُمْ بِالضَّعِیفَیْنِ‏خَیْراً الْیَتِیمِ‌وَالْمَمْلُوكِ[25](آخرین چیزی كه از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)شنیدم این بود كه فرمود: به سوی خدا و آخرت حركت كنید نه به سوی دنیا، شما را وصیت می كنم به دو ضعیف یتیم و زیردست نیكی كنید.)

از دیگر دستورات اسلام بر اكرام ایتام می توان به موارد ذیل اشاره كرد:

مدارا با یتیم:

خداوند متعال به پیامبرش دستور می دهد كه با یتیمان با نرمی و مدارا سخن بگو و به وسیله لبخندی كه بر آنان می زنی حالت سرخوردگی و اندوه را از آنان دور كن، چنانكه می فرماید: فَأَمَّا الْیَتیمَ فَلا تَقْهَر [26] (قهر به معنی غلبه توام با تحقیر است) و آیه می فرماید (یتیم را تحقیر مكن).

 این درس رسا، نه برای پیامبر(صلی الله علیه و آله)كه برای امت اوست تا بدانند كه باید از قهر با یتیمان و تطاول و تندی ( در برخورد با یتیمان) و گاه چهره های عبوس در مقابل آنان خودداری كنند چنانكه قرآن می فرماید:

أَرَأَیْتَ الَّذی یُكَذِّبُ بِالدِّینِ  فَذلِكَ الَّذی یَدُعُّ الْیَتیم‏[27](دع به معنی دفع شدید و راندن توام با خشونت است) ای پیامبر آیا ندیدی كسی را كه روز جزا را انكار كرد؟ این همان شخص بی رحمی است كه یتیم را به قهر از خود می راند.

 آنچه می توان از این آیه نتیجه گرفت آن است كه از خود راندن یتیم مساوی با تكذیب دین و ترشرویی دربرابر آنان و رد خواسته های آنان، دور سازنده انسان از قرب به خداوند است.

نوازش یتیم:

در زندگی انسان ها خلاها و كمبودها وجود دارد كه جز از طریق محبت و دوستی نمی توان آن را جبران كرد . در این میان كودكان یتیم بیشترین نیاز را احساس می كنند، زیرا آنها در اثر از دست دادن پدر یا والدین از سرچشمه مهر و محبت دور افتاده اند و بدین خاطر بیش از هر چیز به نوازش محتاجند و برای این احساس عاطفی و روحی خواه ناخواه در انتظار پاسخ هستند.

لذا در آیات و روایات بسیاری بر مسئله یتیم نوازی تاكید شده است.

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) می فرماید: إِذَا بَكَى الْیَتِیمُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ عَلَى بُكَائِهِ [28](هنگامی كه یتیم گریه می كند عرش خدا به لرزه در می آید ) و امام صادق (علیه السلام) می فرماید: مَا مِنْ عَبْدٍ یَمْسَحُ یَدَهُ عَلَى رَأْسِ یَتِیمٍ تَرَحُّماً لَهُ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِكُلِّ شَعْرَةٍ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ [29]( هیچ بنده ای از روی محبت دست بر سر یتیم نمی كشد مگر اینكه خداوند در مقابل هر مو، نوری در روز قیامت به او عنایت می كند).

و این درست در مقابل چیزی است كه در جوامع دور از ایمان و اخلاص همچون جامعه عصر جاهلیت دیروز و امروز رواج داشته و دارد كه نه تنها به انواع حیله ها برای تملك اموال یتیمان متوسل می شوند بلكه خود او را در جامعه چنان تنها می گذارند كه درد یتیمی و فقدان پدر را به تلخ ترین صورت احساس می كند.

اثرات یتیم نوازی:

الف )داخل شدن در بهشت

امام صادق(علیه السلام)فرمود: مَنْ أَرَادَ أَنْ یُدْخِلَهُ اللَّهُ فِی رَحْمَتِهِ وَ یُسْكِنَهُ جَنَّتَهُ فَلْیُحْسِنْ خُلُقَهُ ... وَ لْیَرْحَمِ الْیَتِیمَ [30]

 (هر كسی كه بخواهد مشمول رحمت خداوندگردد و وارد بهشت شود باید نسبت به یتیمان دلسوز و مهربان باشد)

ب) نرم شدن قلب و برآورده شدن حاجت:

پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله)فرمود: أ تحبّ أن یلین قلبك و تدرك حاجتك؟ ارحم الیتیم و امسح رأسه و أطعمه من طعامك یلن قلبك و تدرك حاجتك. [31](آیا دوست داری دلت نرم و آرزویت برآورده شود؟ بر یتیم ترحم كن و دست محبت بر سر او بكش و از غذای خود به او بخوران تا قلبت نرم و حاجتت روا گردد)

ج)ترفیع درجات و محو سیئات

رسول خدا (صلی الله علیه و آله)فرمود: سوگند به كسی كه جانم در قبضه قدرت اوست هر مسلمانی كه سرپرستی یتیمی را بر عهده بگیرد و به خوبی از عهده ولایت و سرپرستی آن یتیم بر آید و دست محبت بر سر او بكشد، به عدد هر مویی كه از زیر دستش می گذرد خداوند متعال یك درجه مقام او را بالا برده و یك ثواب در نامه عمل وی می نویسد و یك گناه از او كم می كند.)[32]

البته نیكی به یتیم می تواند به صورتهای مختلف انجام گیرد ولی هیچ نیكی بالاتر از تربیت و آموزش نیست.

3-آموزش و پرورش  

یكی از مهمترین مسائل در مورد ایتام، بحث تعلیم و تربیت و هدایت آنها به سمت و سویی است كه بتوانند در آینده انسان های صالح و ثمربخشی باشند. آنچه به تجربه ثابت شده است این است كه هر گاه خداوند متعال نعمتی را از انسان بگیرد، در مقابل ظرفیت های بالایی به او می دهد كه به عنوان مثال اكثر افراد نابینا یا ناشنوا از حافظه و استعداد بالاتری نسبت به بقیه افراد جامعه و در برخی نسبت به قبل از دست دادن آن نعمت برخوردارند. كودكان یتیم نیز به خاطر از دست دادن پدر، دارای استعداد فوق العاده ای می باشند كه هدایت این استعدادها، آینده جامعه را تضمین می كند، چنانكه علاوه بر پیامبر عظیم الشان (صلی الله علیه و آله)بسیاری از علما و دانشمندان نیز در بدو تولد یا در زمان كودكی از نعمت پدر محروم شده اند.[33] اما اگر یتیم را به حال خویش واگذارده و به جای آنكه در اثر دلسوزی و مهربانی و مراقبت و تربیت، دلش را سرشار از فضائل و عشق به جامعه ساخته و به ابزار خدمت به اجتماع مسلح سازیم، به او بی توجهی كرده و از جامعه طردش ساختیم، ناخواسته او را ابزار خصومت به اجتماع مسلح كرده ایم و در نتیجه فردی بی بند و بار و خالی از فضایل و پر از كینه نسبت به اجتماع باز آورده ایم و چنین فردی در اولین فرصت ضربه های جبران ناپذیر خود را به پیكر اجتماع وارد می كند و انتقام خود را از اجتماع می گیرد، همان اجتماعی كه در دوران یتیمی، فرزندان خود را در برابر چشم او می بوسید و با بهترین لباس و كیف، او را به مدرسه می فرستاد ولی او به جرم اینكه فاقد پدر بود، توهین می شد!

در یكی از تحقیقاتی كه درباره كودكان بزهكار در آلمان انجام گرفته، نشان می دهد كه از 2704 بزهكار جوان، 1171 نفر  (یعنی بیش از 43% آنان) یتیم بوده اند و در پژوهشی دیگر در آمریكا ملاحظه می كنیم كه 70% دخترانی كه در دارالتادیب به سر می برند، یتیم بودند و نكته قابل تامل آنكه صدام و هیتلر به عنوان دو جنایتكار یتیم بوده اند و این نشان دهنده استعداد سرشاری است كه در ایتام وجوددارد كه در صورت عدم توجه و حمایت و هدایت ،خسارت های جبران ناپذیری را به جامعه وارد می كنند، اینجا است كه وظیفه دولت وجامعه اسلامی ایجاب می كند تا با احداث مدارس غیر انتفاعی برای ایتام (و البته با حضور كودكان غیر یتیم) و ارائه برنامه های آموزشی و پرورشی خاص، موجب شكوفا شدن بیش از پیش استعداد آنها شده كه رشد و پرورش ایتام، آینده آنها و جامعه را تضمین خواهند كرد.

حقوق مالی

یكی دیگر از حقوق فرزندان یتیم بر جامعه، حقوق مالی است كه به دو بخش تقسیم می شود بخش اول مربوط به ایتامی است كه از داشتن امكانات مالی و ارث پدر محروم اند. بخش دوم مربوط به كودكانی است كه دارای اموال بسیاری هستند و نیاز به كمك ندارند.

این دو بخش از موضوعات مهمی است كه در آیات متعددی از قرآن به آن سفارش و تاكید شده است.

الف: انفاق به یتیم

آنچه پس از ماوی دادن به یتیم و نیكی و اكرام او حائز اهمیت می باشد، برطرف كردن نیازهای مادی او است، چنانكه در قرآن و روایات ائمه معصومین (علیهم السلام) نیز تاكید فراوان شده و انفاق به یتیم پس از انفاق به خانواده خاص (والدین و نزدیكان) ذكر شده است.

انفاق بر یتیم اعم از نیازهای مالی، خوراكی و پوشاكی است كه باید هر یك به نحو احسن تامین شود. قرآن كریم پرداخت مال برای رفع نیازمندی خویشان و یتیمان را از مشخصه ابرار و نیكوكاران بر شمرده[34] و در بیت المال و اموال مردم نیز حق و سهمیه ای برای ایتام نیازمند مقرر كرده است.

درمورد اطعام ایتام نیز دستورات مكرری رسیده است كه قرآن كریم سیره اهل بیت پیامبر (علیهم السلام)را به عنوان الگوی همه مسلمانان بیان می كند چنانكه می فرماید: وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ مِسْكیناً وَ یَتیماً وَ أَسیرا إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ [35]

(غذای خود را با اینكه به آن علاقه ونیاز دارند به مسكین و یتیم و اسیر می دهند و می گویند ما شما را به خاطر خدا اطعام می كنیم و هیچ پاداش و سپاسی نمی خواهیم) در این آیه مباركه خاندان وحی به خاطر اینكه پس از هر روزه، افطاری خود را به مسكین و یتیم و اسیر داده اند مورد تجلیل قرار گرفته اند.

تاكید اسلام بر رسیدگی بر وضع غذایی یتیمان تا آنجا است كه برای سال های قحطی نیز یتیمان مورد سفارش قرار گرفته و قرآن مجید آنان را سزاوارترین قشر جامعه به دریافت كمك های غذایی در سال های قحطی بر می شمرد.[36] 

حضرت علی (علیه السلام)در آخرین وصیت هایش پس از ضربت خوردن می فرماید: اللَّهَ اللَّهَ فِی الْأَیْتَامِ فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا یَضِیعُوا بِحَضْرَتِكُمْ[37]

(خدا را خدا را درباره یتیمان، نكند آنان گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند و حقوقشان ضایع گردد.)

مولای پیشوایان جهان كه در قول و عمل به فكر یتیمان است هرشب با دست خود غذا به یتیمان می رساند تا آنجا كه او را ابوالیتامی لقب داده بودند. شخصی می گوید در شب تاریكی در میان كوچه های مكه می رفتم . زنی را دیدم كه چند بچه را اطراف خود نشانده و كنار در خانه نشسته بود. مثل اینكه انتظار كسی را می كشید، سبب نشستن او در كنار كوچه در آن دل شب پرسیدم . گفت آقایی است كه هر شب می آید و به بچه های من مهربانی می كند. منتظر اویم كه قدری دیر كرده است.

در این حال بود كه یكی از بچه ها گفت: یا اماه جاء‌ابوالایتام (مادر پدر یتیمان آمد) ناگهان دیدم امیرالمومنین (ع) آمد و یكایك بچه ها را روی دامنش نشاند. لقمه های نان را در دهان آنها نهاده و آنها را نوازش نمود.

لازم به ذكر است كه انفاق به ایتام مختص به كسانی است كه از داشتن سرپرست محرومند، نیست بلكه شامل یتیمانی که تحت تكفل و سرپرستی فردی از اقوام و خویشاوندان یا رجال صالح قرار دارند نیز می شود، زیرا  چه بسا قدرت مالی سرپرست به حدی نباشد كه بتواند تمام هزینه های كودك را فراهم سازد.

حفظ اموال یتیم

یكی از موضوعات مهم دیگری كه در قرآن بر آن تاكید شده اموال یتیمان است. آنچه مسلم است یتیمی همیشه با فقر ملازم نبوده و نیست؛ بلكه ایتامی هستندكه دارای اموال بسیاری بوده و نیازی به كمك دیگران ندارند.

 شارع مقدس   حفظ واحترام مال آنها را مورد تاكید قرارداده ،و از تصرف در آن مگر به نحوی كه مصلحت او رعایت شود منع نموده است. مهمتر آنكه بعید نیست كه بتوان جلوگیری از ضایع شدن مال یتیم رانیز به عنوان واجب كفایی مطرح كرد، چنانكه در آیه 77 سوره كهف ضمن بیان داستان حضرت موسی و خضر (ع) به این مهم پرداخته شده است.

در این داستان، این دو اولیای الهی برای حفظ مال یتیم، گرسنگی و بی مهری مردم را تحمل نموده و با حال گرسنگی، دیوار كهنه و در حال سقوط دو طفل یتیم را ترمیم می كنند تا فرو نریزد و گنج نهفته در زیر آن نمایان نشود.

آنچه می توان از آیات مختلف قرآن به دست آورد آنكه:

1 حفظ و نگهداری اموال یتیم واجب است و سرپرست او نیز به شرطی اجازه تصرف در مال او را دارد كه منافع ومصالح او را رعایت نماید. چنانكه قرآن می فرماید وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتیمِ إِلاَّ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَن[38]‏به مال یتیم نزدیك مشوید مگر به نیكوترین وجهى كه به صلاح او باشد.

2 هیچگاه نباید اموال آنها را با اموال خویش مخلوط ساخت به طوری كه نتیجه آن تملك همه آنها باشد ونیز نباید اموال خوب آنها را با اموال بد خود مخلوط ساخت. چرا كه نتیجه اش پایمال شدن حق یتیمان است . البته این دستور به معنی آن نیست كه غذا و خوراك آنها را از زندگی خود جدا كنیم بلكه به معنی آن است كه اگر زندگی آنها با زندگی شما مخلوط شد، بسان یك برادر با آنها رفتارشود و در صورتی كه مخلوط شدن اموال و غذای آنها با اموال و غذای شما به صلاح آنها باشد، این عمل بلااشكال است.

3 دین مقدس اسلام ولی یا وصی را از دستمزد عملشان در سرپرستی یتیم محروم ننموده ولی در عین حال اغنیا را از گرفتن اجرت این نظارت بر حذر داشته و آنها را اینگونه مورد خطاب قرار می دهد: مَنْ كانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ [39]( هر كس كه بی نیاز است از برداشت حق الزحمه خودداری كند) اما اگر سرپرست فقیر است مجاز است مزد خود را با رعایت عدالت و انصاف ،_حتی المقدور به صورت قرض الحسنه_ بردارد و پس از توانمندی به یتیم بازگرداند: وَ مَنْ كانَ فَقیراً فَلْیَأْكُلْ بِالْمَعْرُوف‏[40](و آن كس كه نیازمند است به طور شایسته و مطابق زحمتی كه می كشد از آن بخورد)

4 اسلام چند شرط را برای بازگرداندن اموال یتیم به او ذكر كرده و بر آن تاكیده نموده است:

اول:  برای برگرداندن اموال ،یتیمان را بیازمایید تا زمانی كه به حد بلوغ برسند چنانكه می فرماید: وَ ابْتَلُوا الْیَتامى‏ حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ [41](زمانی كه یتیمان به حد بلوغ رسیدند آنها را بیازمایید اگر در آنها رشد (كافی ) یافتید اموالشان را به آنها بدهید).

آنچه از كلمه «حتی» در این آیه استفاده می شود آن است كه باید آزمایش یتیمان،‌پیش از رسیدن به حد بلوغ و به صورت مكرر و مستمر انجام شود تا هنگامی كه در آستان بلوغ قرار گرفتند و وضع آنها كاملا از نظر رشد عقلی برای اداره امور مالی خود روشن گردد.

دوم: منظور از بلوغ ایتام، تنها بلوغ جسمانی نیست، بلكه باید بلوغ فكری و اقتصادی نیز مد نظر قرار گیرد به گونه ای كه یتیم اموال خود را حفظ و نگهداری كند.

سوم: لازم است تا رشد و بلوغ یتیم كاملا مسلم گردد و سپس اموالشان به آنها سپرده شود كه این رشد ( به دست آوردن تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان) پایان جواز تصرف دیگران در اموال آنان است.

چهارم: پس از طی مراحل گذشته دستور اسلام این است كه برای سپردن مال یتیم به او، چند شاهد بگیرد تا جای اتهام و نزاع و گفتگو باقی نماند. قرآن می فرماید: فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ[42]  وهنگامى كه اموالشان را به آنها بازمى‏گردانید، شاهد بگیرید!

نكوهش تجاوز به مال یتیم

چنانكه گفته شد اسلام موكدا حفظ مال یتیم را مورد سفارش قرار داده و از ضایع كردن و تصرف و تملك مال آنها به شدت نهی كرده است. قرآن می فرمایدإِنَّ الَّذینَ یَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامى‏ ظُلْماً إِنَّما یَأْكُلُونَ فی‏ بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیرا [43] كسانى كه اموال یتیمان را به ظلم و ستم مى‏خورند، (در حقیقت،) تنها آتش مى‏خورند و بزودى در شعله‏هاى آتش (دوزخ) مى‏سوزند.  

در حالیكه متاسفانه بعضی خانواده ها پس از فوت پدر، خواهران و برادران بزرگتر بدون توجه به برادر و خواهر نابالغ خود ،ارث را بین خود تقسیم كرده و یا ارثی برای آنان باقی نمی گذارند و یا بدون در نظر گرفتن حكم اسلام ، مبلغ ناچیزی از حق او را كنار می گذارند در حالی كه اسلام برای جنین در رحم مادر كه پدرش فوت شده نیز همانند دیگران ارث مقرر فرموده است.

اینجا است كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله)می فرماید: یُبْعَثُ نَاسٌ عَنْ قُبُورِهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ تَأَجَّجُ أَفْوَاهُهُمْ نَاراً فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ الَّذِینَ یَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامى‏ ظُلْماً إِنَّما یَأْكُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً[44]

  قیامت عده ای از گورهایش بیرون می آیند در حالی كه از دهان آنها آتش زبانه می كشد، عرض شد یا رسول الله آنها چه كسانی هستند فرمود: كسانی كه اموال یتیمان را ( به ناحق) می خورند.

و نیز فرمود: شَرُّ الْمَآكِلِ أَكْلُ مَالِ الْیَتِیمِ ظُلْماً [45](بدترین خوردنی ها ، خوردن ظالمانه مال یتیم است).

تصرف در مال یتیم،مخلوط كردن مال خوب او با مال بدخود،محروم كردن او از ارث به علت كوچك بودن یا تقبل هزینه های او ... از مصادیق ظلم به یتیم است و از جمله آثار ظلم به یتیم، بلا و عذاب و سلب نعمت می باشد؛ چنانكه امام علی (علیه السلام)می فرماید: ظلم الیتامی و الایامی ینزل النقم و یسلب النعم اهلها[46] (ظلم به یتیم موجب بلا و عذاب و سلب كننده نعمت از صاحبان نعمت است).

و خلاصه آنكه اگر این كودكان بی گناه، فردا در گرداب گناه  افتند، اگر سینه پاكشان پر از سوز و كینه و تندخویی گردد،‌اگر این انسان های بی گناه تحقیر و ضایع شوند، اگر این امانت های زیبا و ظریف الهی صحیح نگهداری نشوند و یا به جرم بی پدری از محبت مهجور و مبتلا به بیماری روانی گردند، یا طغیانگرشده دچار بحران های روحی و عصبی شوند، اگر این اطفال مظلوم قبل از بلوغ و نبوغ مانند میوه نارس از شاخسار زندگی ساقط شوند و شرف و ناموس جامعه بر باد رود ،تمامی کسانی که کوتاهی کرده اند،مسئول خواهند بود.

پس لازم است

اولا به مادران فداكاری كه سرپرستی اطفال یتیم خود را بر عهده داشته و با مشكلات فراوان آنها را تربیت می كنند یاری رسانده و از این راه بنیان چنین خانواده هایی را تقویت كنیم و به اصطلاح پیشگیری نماییم. به عنوان نمونه طرح اكرام كمیته امداد امام خمینی (ره) كه با چنین هدفی آغاز شده است یكی از راههای تقویت این خانواده هاست.

ثانیا اگر كودكانی از داشتن والدین محرومند آنها را در كانون گرم خانواده پذیرایی كنیم رسول خدا (صلی الله علیه و آله)فرمود: احبّ بیوتكم الى اللَّه بیت فیه یتیم مكرّم‏ [47](محبوبترین خانه نزد خدا آن خانه ای است كه در آن كودك یتیمی با عزت و احترام زندگی كند)

ثالثا مدارس شبانه روزی ایتام را كه در جهت رشد و شكوفایی استعداد آنها تلاش می كنند یاری و حمایت كنیم بسیاری از مشاهیر و نوابغ و علما ،یتیم بوده اند وبه سبب تعلیم و تربیت صحیح به مقامات عالی رسیده اند.

و آخر آنكه یتیمان را هیچ زمانی مخصوصا در ایام عید نوروز و اوائل سال تحصیلی به خصوص یتیمان همسایه و خویشان و نزدیكان را فراموش نكنیم.

 



[1] .بقره/83

[2] .نساء/36-37

[3] .بلد/15

[4] . نساء/10 – اسراء/34

[5] . نساء / 6

[6] .نساء/127

[7] . ماعون /2

[8] . فجر / 17 –  ضحی/9

[9] .نساء/2

[10] .نساء/6

[11] . انفال 41 – حشر / 7

[12] .نساء/9

[13] . مستدرك‏الوسائل ، محدث نورى،  مؤسسه آل البیت علیهم السلام قم، 1408ق ،ج15،ص167

[14] همان ،ج12،ص99

[15] . ضحی / 6

[16] . مشكاه الانوار، ابوالفضل على بن حسن طبرسى،   كتابخانه حیدریه نجف اشرف، 1385 ق ص167

[17] .الكافی، ثقة الاسلام كلینى، دار الكتب الإسلامیة تهران، 1365،ج7،ص51

[18] .وسائل‏الشیعة، شیخ حر عاملى،  مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام قم، 1409 ق،ج16،ص339

[19] . الكافی ،ج6 ،ص3

[20] . انسان موجود ناشناخته، ص 304 و 260

[21] .فجر/17-18

[22] .نساء/36

[23] . بحارالانوار ، علامه مجلسى  ، مؤسسة الوفاء بیروت - لبنان، 1404 ق ،ج41،ص 29

[24] . بحارالأنوار ،ج74 ،ص173

[25] . مستدرك‏الوسائل ،ج15 ،ص456

[26] .ضحی/9

[27] .ماعون /1-2

[28] . مستدرك‏الوسائل ،ج15،ص153

[29] .  من‏لایحضره‏الفقیه، شیخ صدوق، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1413 ق ،ج1،ص188

[30] . وسائل‏الشیعة،ج12،ص156

[31] .كنزالعمال،ج3،ص169

[32] . همان،ص  175

[33] .مراجعه شود به كتاب یتیمان سرافراز،محمد مهدی فجری،انتشارات مهر امیرالمومنین(ع)که باهدف ارایه الگو به مبلغین و مربیان نوشته شده است،وهمچنین کتاب قطره هایی كه دریا شد،علیرضا فجری ،که با سبک داستانی به معرفی مشاهیر یتیم برای مخاطبین جوان و نوجوان به رشته تحریر درآمده است.

[34] . بقره / 177

[35] . انسان / 8و9

[36] .بلد/14-15

[37] .الكافی،ج7،ص51

[38] .انعام/152

[39] .نساء/6

[40] .همان

[41] .همان

[42] .همان

[43] .نساء/10

[44] . بحارالأنوار،ج72،ص10

[45] . من‏لایحضره‏الفقیه،ج4،ص377

[46] .تصنیف غررالحكم،مصطفی درایتی ،دفتر تبلیغات اسلامی ،دوم،1378،ص409

[47] . نهج الفصاحة  ‏، ابو القاسم پاینده‏، دنیاى دانش‏، تهران‏، 1382 ،چهارم،ص 170


  • آخرین ویرایش:چهارشنبه 4 تیر 1393
نظرات()   
   
hep c foot pain
یکشنبه 11 تیر 1396 07:11 ق.ظ
My brother suggested I might like this blog.
He was once totally right. This post actually made my day.
You cann't consider simply how much time I had spent for
this info! Thanks!
hep c foot pain
یکشنبه 11 تیر 1396 07:08 ق.ظ
My brother suggested I might like this blog.
He was once totally right. This post actually made my day.
You cann't consider simply how much time I had spent for
this info! Thanks!
http://lauriceBulow.jimdo.com/2015/06/25/hammer-toe-fusion-implant
چهارشنبه 3 خرداد 1396 06:02 ب.ظ
Today, while I was at work, my cousin stole my apple ipad and tested
to see if it can survive a thirty foot drop, just so she can be a youtube sensation. My apple
ipad is now destroyed and she has 83 views. I know this
is entirely off topic but I had to share
it with someone!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر